الف ـ آيه 29 سوره توبه دلالت بر پذيرفتن جزيه از اهل كتاب دارد چنان كه مي فرمايد :« با كساني از اهل كتاب كه نه به خدا و نه به روز جزا ايمان دارند و نه آنچه را خدا و رسولش تحريم كرده حرام مي شمرند ، و نه آيين حق را مي پذيرند ، پيكار منيد تا زماني كه با خضوع و تسليم جزيه را به دست خود بپردازند .»

ب ـ سيره رسول خدا

ج ـ بحار الانوار : ابو بصير گويد : از امام صادق (ع) پرسيدم : در عصر امام مهدي (عج) اهل ذمه چه وضعيتي خواهند داشت؟ حضرت پاسخ داد :« با آنها مصالحه مي كند . چنان كه پيامبر (ص) مصالحه نمود و آنها با خضوع و تسليم جزيه را به دست خود مي پردازند .

رواياتي كه بر عدم قبول جزيه دلالت مي كنند

الف ـ قال علي (ع) :« ... خداي تبارك و تعالي دنيا را به پايان نخواهد رساند تا اين كه قائم ما (عج) قيام كند . او دشمنان ما را مي كشد و جزيه نمي پذيرد و صليب ها و بت ها را مي شكند .

ب ـ علي بن ابراهيم از پدرش از ابن ابي عمير از عمر بن اذينه از محمد بن مسلم نقل مي كند كه: امام باقر (ع) در تفسير آيه « و قاتلو هم حتي لا تكون فتنه و يكون الدين كله الله » مي فرمايد :« تأويل اين آيه هنوز نيامده و محقق نشده است ، همانا رسول خدا (ص) به جهت نياز خود و اصحابش به آنان رخصت داد . ليكن هنگامي كه زمان تأويل و تحقق اين آيه فرا رسد ، از آنها پذيرفته نمي شود . آنها كشته مي شوند تا خداوند عزو جل به وحدانيّت شناخته شود»

علامه مجلسي در توضيح اين روايت ميگويد منظور

3

دلباختگان يار                                                                      «بحث تخصصي»

 از جمله «پيامبر به آنه اجازه داد » اين است كه از اهل كتاب جزيه را و از مشركان فديه را و از منافقان ـ با اين كه به كفر آنها دانا بود ـ اظهار اسلام را پذيرفت »

بررسي روايات از نظر سند و اعتبار

در دسته اول ، آيه شريفه سوره توبه دلالت بر اخذ جزيه از اهل كتاب مي كند و اين آيه بر حجيت خود باقي است مگر اين كه به دليل متقني نسخ شود . چنان كه حكم مأخوذ از سيره پيامبر (ص) نيز لازم الاجرا است مگر اين كه دليلي متقن عكس آن را ثابت كند .

اما در مورد دسته دوم اينكه روايت اول به علت اينكه راويان آن مجهول هستند از جمله : احمد بن الحسن القطان ، محمد بن احمد السناني و ... بنابراين ، اين روايت حجيت نداشته و قابل اعتماد نيست و در مورد روايت دوم به علت اينكه راويان آن شناخته شده مي باشند پس قابل اعتماد مي باشد .

پس از دو روايتي كه به عدم قبول جزيه دلالت مي كند فقط يكي از آنها قابل تأمل است كه در ادامه به بررسي اين روايت مي پردازيم.  

بررسي روايت نقل شده از امام باقر (ع)

تعبير « تأويل اين آيه هنوز نيامده است » تصريح به اين مطلب دارد كه حكم مذكور در اين روايت ، بي سابقه بوده ودر زمان هاي پيشين وجود نداشته است . حكمي كه قبل از عصر ظهور وجود نداشته است قتل مطلق اهل كتاب است؛ اما حكم قتل فتنه گران اهل كتاب و قبول جزيه از اهل كتابي كه فتنه گر نيستند در زمان رسول خدا (ص) نيز وجود داشته است .

البته اين سوال وجود دارد كه اگر منظور قتل مطلق اهل كتاب است ، چگونه اين حكم در تفسير آيه « و قاتلوهم حتي لاتكون فتنه » آمده است كه بر قتل فتنه گران اهل كتاب دلالت مي كند . در جواب بايد بگوييم كه در عصر پيامبر (ص) از فتنه گران نيز جزيه قبول مي شد ، ولي در عصر امام مهدي (عج) فتنه گران كشته خواهند شد . بنابراين حكم مذكور در روايت با آيه ياد شده هماهنگ خواهد بود .

شايد كسي بگويد كه در اين روايت از گرايش به توحيد و از ميان رفتن شرك سخن به ميان آمده است ، حال آن كه اهل كتاب به ظاهر موحّدند ودر آيه 1 سوره بينه ، در مقابل مشركان از آنها ياد شده است.

در جواب بايد بگوييم علت اين كه به اهل كتاب ، نسبت شرك داده شده و هدف از قتال ، توحيد  و  از  ميان  رفتن

شرك بيان شده است ، اين است كه گر چه اهل كتاب به ظاهر موحّدند ، به واقع معتقدات آنها خالي از شرك نيست  اگر به آيه 31 سوره توبه نگاهي بياندازيم مي بينيم كه به تصريح اين آيه ، يهود و نصارا ، دانشمندان خود را رب مي پنداشتند كه اين خود نوعي شرك است .

جمع بندي

با توجه به آيه 29 سوره توبه و نيز سيره پيامبر اكرم(ص) از اهل كتاب جزيه پذيرفته مي شود، ليكن در ميان رواياتي كه بر عدم پذيرش جزيه دلالت مي كردند يك روايت صحيح وجود داشت كه بر اساس ظاهر آن ، امام مهدي (ع) در مواجهه با اهل كتاب شيوه اي نوين خواهد داشت و از فتنه گران اهل كتاب جزيه نمي گيرد و آنها را به قتل مي رساند ، كه با آيه 29 سوره توبه سازگاري دارد .

يك احتمال ديگر وجود دارد و آن اين است كه قبول جزيه از اهل كتاب پيش از گسترش دين اسلام ، برقراري حكومت امام مهدي (عج) و تثبيت نظام فراگير اسلامي باشد ، و پس از استقرار و تثبيت حكومت جهاني امام (عج) ـ چنان كه علامه مجلسي نيز چنين احتمالي را طرح كرده است ـ جزيه پذيرفته نشود .

بدون ترديد ، قتل اهل كتاب زماني مجاز خواهد بود كه اسلام با عمق و ژرفا و ابعادش به آنها عرضه شده باشد و به شبهات آنها پاسخ مناسب داده شده باشد ومسلماً اين مهم بدون تشكيل و استقرار حكومت جهاني امام (عج) امكان پذير نيست .بنابراين قتل و عدم پذيرش جزيه مخصوص زماني است كه نظام جهاني اسلام (حكومت امام زمان (عج)) شكل گرفته باشد . پس هم به مقتضاي رواياتي كه بر عدم پذيرش جزيه دلالت مي كند و هم به مقتضاي آيه 29 سوره توبه و نيز سيره پيامبر اكرم (ص) پيش از تحقق حكومت جهاني حضرت ، از اهل كتاب جزيه پذيرفته مي شود